ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތާރީޚު

ސުވާދީބަކީ ކޮބާ؟

މުހައްމަދު ނާޖިހު

މިދުވަސްކޮޅަކީ ސުވާދީބެއްގެ ވާހަކަ ދެކެވި ގިނަވެގެން އުޅޭ ދުވަސްކޮޅެއް ކަމުން ދުވަސްގަނޑެއް ކޮށްފައި އަޅުގަނޑު ލިޔާ ތާރީޚާ ގުޅޭ މަޒުމޫނު މި ޚާއްސަކޮށްލަނީ ސުވާދީބުގެ މައްޗަށެވެ. އާދެ، ދައްކަން މިއުޅެނީކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދެކުނު އަތޮޅުތަކުން ދިވެހިރާއްޖެއާ ވަކިވެގެން 5 އަހަރެއްހާ ދުވަހު ހިންގި ސުވާދީބޭ ކިޔުނު ސަރުކާރުގެ ވާހަކައެއް ނޫނެވެ. ދައްކަން މިއުޅޭ ވާހަކައަކީ ސުވާދީބު، މި ނަން ނިސްބަތްކުރޭ ތަނަކުގެ ވާހަކައެވެ. ނުވަތަ މިނަމުގެ ވާހަކައެވެ. އެއީ ހަމައެކަނި ހުވަދުއަތޮޅުތޯއެވެ؟ ނުވަތަ ފުވައްމުލައްތޯއެވެ؟ ނުވަތަ އައްޑުއަތޮޅުތޯއެވެ؟ ނުވަތަ މި ތިން އަތޮޅަށް އެއްކޮށް ކިޔާ ނަމެއްތޯއެވެ؟ މިހެން ދެންނެވިޔަސް ކޮންމެވެސް މިންވަރަކަށް ސުވާދީބު ސަރުކާރުގެ މައްޗަށްވެސް އަލިއަޅުވާލާނަމެވެ.

އާދެ! ސުވާދީބަކީ ކޮބައިތޯ ބަލަން ތާރީޚުގެ ފަތްފުށްތަކާއި ތާރީޚު ދިރާސާކުރެއްވި ބޭބޭފުޅުންގެ ލިޔުއްވުންތައް ބަލައިލުން މުހިއްމު ކަމަށް ދެކެމެވެ. މިވަގުތު ހާލާތު ހުރި ގޮތުން ލިބެން ހުރި މަދު ލިޔުންތަކުގެ ތެރެއިން ފުރަތަމަ މި ބަލައިލަނީ މިލާދީން 1343 ހާ ތަނުގައި ދިވެހިރާއްޖެއަށް ދުރުވި މަޣުރިބުކަރައިގެ ސައްޔާހު އިބުނު ބަތޫތާ އޭނާގެ ދަތުރުނާމާގައި ލިޔުއްވާފައިވާ ލިޔުމުގެ މައްޗަށެވެ.

"އެ ރާއްޖޭގެ އަތޮޅުތަކުގެ ތެރޭން އެއް އަތޮޅަކަށް ކިޔަނީ بالبور އެވެ. އަނެއް އަތޮޅަށް ކިޔަނީ كَنَّلُوس އެވެ. އަނެއް އަތޮޅަކަށް مهل ކިޔަތެވެ. ދިވެހިރާއްޖެއަށް ނަން ކިޔާފައި ވަނީ މި އަތޮޅުގެ ނަމުންނެވެ. މި ރާއްޖޭގެ ރަސްރަސްކަލުން އުޅުއްވަނީވެސް މި އަތޮޅުގައެވެ. އަދި އެހެން އަތޮޅަކަށް تلاديب، އަނެއް އަތޮޅަކަށް كرايدو، އަނެއް އަތޮޅަކަށް أتيْمُ، އަނެއް އަތޮޅަކަށް تَلِدُمَّتى، އަނެއް އަތޮޅަކަށް هَلِدُمَّتى، އަނެއް އަތޮޅަކަށް بَرَوَيْدُو، އަނެއް އަަތޮޅަކަށް كَندَكُلْ، އަނެއް އަތޮޅަކަށް مُلُوك، އަނެއް އަތޮޅަކަށް السُّوَيْدُ ކިޔައެވެ. މި އަތޮޅަކީ އެ ރާއްޖޭގެ އެންމެ ދެކުނަށް އޮތް އަތޮޅެވެ."

އިސްވެ މި ލިޔެވުނީ އިބްނު ބަތޫތާގެ ދަތުރުނާމާގެ ތެރެއިން އޭނާ ދިވެހިރާއްޖެއާ ބެހޭ ގޮތުން ލިޔުއްވާފައިވާ ބައިގެ ދިވެހި ތަރުޖަމާއިން ނަގާފައިވާ އިބާރާތްކޮޅެކެވެ. މި ދެންނެވި ތަރުޖަމާއަކީ ދިވެހި ތާރީޚު ދިރާސާކުރެއްވި ތާރީޚުގެ މަޝްހޫރު އެދުރު އަލްއުސްތާޒު އަލްމަރުހޫމް މުހައްމަދު އިބްރާހީމް ލުޠުފީ ލިޔުއްވި "އިބުނުބަޠޫޠާ ދިވެހިރާއްޖޭގައި" މި ފޮތުން ނަގާފައިވާ ތަރުޖަމާއެކެވެ.

މި ތަރުޖަމާގައި މި ވާ ގޮތުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ އެންމެ ދެކުނުގައި އޮތް އަތޮޅަށް ކިޔާ ނަމަކީ "السُّوَيْدُ" އައްސުވައިދު އެވެ. އެހެންކަމަށް ވާނަމަ އޭރު ފުވައްމުލަކާއި އައްޑޫއަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ އަތޮޅުތަކަކަށް ނުވަނީބާއެވެ. ނުވަތަ އައްސުވައިދުއޭ މި ކިޔަނީ ހުވަދޫ/ފުވައްމުލައް/އައްޑޫ މި ތިން އަތޮޅު ހިމެނޭ ގޮތަށް ބާއެވެ. އިބުނު ބަތޫތާގެ ލިޔުއްވުމުގައި ހުރި އެހެން އަތޮޅުތަކުގެ ނަންތަކަށް ބަލާއިރު އޮޅުންބޮޅުން ހުރިކަން ފާހަގަކުރެވެއެވެ. އެހެންކަމުން السُّوَيْدُ ގެ ވާހަކަ އަކީވެސް އޮޅުމަކަށްވުން އެކަށީގެންވެއެވެ. އައްޑޫ އަދި ފުވައްމުލައް އޭނާގެ ހަނދާނުން ކައްސާލީ ކަމަށްވެސް ވެދާނެއެވެ.

އަލްއުސްތާޒު އަލްމަރުހޫމް މުހައްމަދު އިބްރާހީމް ލުތުފީ ލިޔުއްވާފައިވާ "އިބުނުބަޠޫޠާ ދިވެހިރާއްޖޭގައި" މި ފޮތަކީ ހަމައެކަނި، އިބުނު ބަތޫތާގެ ދަތުރުނާމާގެ ތެރެއިން ރާއްޖެއާ ބެހޭ ބައިގެ ތަރުޖަމާއެއް ނޫނެވެ. ފޮތުގެ ތިންބައިކުޅަ އެއް ބަޔަށްވުރެ ބޮޑު ބައިގައި ވަނީ އިބުނު ބަތޫތާގެ ލިޔުއްވުމުގެ މައްޗަށް މުހައްމަދު އިބްރާހީމް ލުތުފީ ލިޔުއްވާފައިވާ އިތުރު ބަޔާނެކެވެ. މިގޮތުން އިބުނު ބަތޫތާ ލިޔުއްވާފައި އެވާ السُّوَيْدُ ގެ މައްޗަށްވެސް ބަޔާނެއް ލިޔުއްވާފައި ވެއެވެ. އެ ބަޔާނުގައި އޮތީ:

"السُّوَيْدُ މިއީ ހުވަދު އަތޮޅެވެ. (Huvadhoo Atoll - Suvādiva Atoll) މި އަތޮޅުގެ ނަން ނެގިފައިވަނީ "ކޭހުވަދޫ" ކިޔާ ރަށުންނެވެ. މި ރަށް އޮތީ އަތޮޅުގެ ހުޅަނގު ފަޅީގައި "ހޯޑެއްދު" އާއި "ކެރަމިއްތާ" އާ ދޭތެރޭގައެވެ. އެ ރަށަކީ ކުރިން މީހުން އުޅުނު މައި ރަށެކެވެ. ނަމަވެސް މިހާރު ވަނީ ގިރާފައެވެ. އަލްޤާޟީ ޙަސަން ތާޖުއްދީން މި އަތޮޅުގެ ނަން ލިޔުއްވާފައި ވަނީ سُوَيْدُو މިފަދައިންނެވެ. އިބުނު ބަޠޫޠާ ބަޔާންކުރައްވާ ގޮތުގައި ތެދެއް ކަމުގައި ވެދާނެއެވެ. އެހެނީ ކުރީ ޒަމާނުގައި އައްޑު އަތޮޅާއި ފުވައްމުލަކާ އަދި ހުވަދު އަތޮޅު އެކުވެގެން "ސުވައިދީބު" ކިޔާފައި ވާތީއެވެ. ބައެއް ޢަރަބި މުވައްރިޚުން ލިޔުއްވާ ގޮތުގައި "ސުވައިދޫ" އަކީ އައްޑު އަތޮޅެވެ."

މަރުހޫމް މުހައްމަދު އިބްރާހީމް ލުތުފީގެ މި ބަޔާނުން ސުވައިދުއަކީ ހުވަދުއަތޮޅު ކަމާއި އެނަން ނެގިފައި ވަނީ އެ އަތޮޅު ކޭހުވަދުއޭ ކިޔުނު ރަށުންކަން އެނގެއެވެ. މިދަންނަވާ ކޭހުވަދޫވަނީ އެއްކޮށް ގިރައިގެން ގޮސް ނެތިފައެވެ. ލުތުފީ ބަޔާންކުރައްވާފައި ނެތަސް ދިވެހި ބަހުގެ ތާރީޚަށް ބަލާއިރު އިހުގެ ވަރަށް ގިނަ ލަފުޒުތަކުގައި ހުރި ސ ތައް ހ އަށް ބަދަލުވެފައިވާ ކަން އަޅުގަނޑުމެންނަށް ފިލާން އެބަހުއްޓެވެ. އެގޮތު ކޭސުވަދު، ކޭހުވަދުއަށް ބަދަލުވީ ކަމަށް ބެލެވެއެވެ. އަދި އަލްޤާޟީ ޙަސަން ތާޖުއްދީން ހުވަދުއަތޮޅުގެ ނަމަކަށް ލިޔުއްވާފައި އޮތީ ސުވައިދޫކަމަށް ވެސް ބަޔާންކުރައްވާފައި އެބައޮތެވެ. އެހެންނަމަވެސް ކުރީ ޒަމާނުގައި އައްޑު އަތޮޅާއި ފުވައްމުލަކާ އަދި ހުވަދު އަތޮޅު އެކުވެގެން "ސުވައިދީބު" ކިޔާފައި ވާ ކަމަށް ބަޔާންކުރައްވާފައި އޮތީ ކޮން މަސްދަރަކަށް ބުރަވެ ކަމެއް ލިޔުއްވާފައެއް ނެތެވެ. އެކަމު އައްޑުއަތޮޅަށް ބައެއް އަރަބި މުއައްރިޚުން ސުވައިދުވޭ ކިޔާކަމަށް ލިޔުއްވައި އޭގެ ފުޓުނޯޓުގައި ލިޔުއްވާފައި އޮތީ "ތ.ކ.ދ.ރ.ތ. ގެ ތަންތަންކޮޅު ص. 62" އެވެ. ތ.ކ.ދ.ރ.ތ. އަކީ "ތަންޤީޙު ކުރެވުނު ދިވެހި ރާއްޖޭގެ ތާރީޚު" އެވެ.

ދެން ދިވެހިރާއްޖެއާ ބެހޭ ގޮތުން ފެންނަން ހުރި ދުވަސްވީ ލިޔުންތަކުގެ ތެރެއިން މި ބަލައިލަނީ މީލާދީން 1600 ގެ އަހަރުތަކުގެ ކުރީކޮޅު، ކަލާފާނުގެ ވެރިކަމުގައި ދިވެހިރާއްޖެއަށް އުރުނު ނަވަކުން އައިސް ފަސް އަހަރެއްހާ ދުވަހު މި ރާއްޖޭގައި އުޅުނު ފަރަންސޭސި ޕިރާޑް ލިޔެފައިވާ ލިޔުމަށެވެ. ޕިރާޑްގެ ލިޔުމުގެ ދިވެހި ތަރުޖަމާ މިވަގުތު އަޅުގަނޑުގެ އަތުޖެހޭ ހިސާބެއްގައި ނެތުމުން މި ބަލައިލަނީ އެޗް.ސީ.ޕީ. ބެލްގެ އެހީތެރިކަމާއެކު އެލްބަޓް ގްރޭ ފަރަންސޭސި ބަހުން އިނގިރޭސި ބަހަށް ކުރެއްވި ތަރުޖަމާއަށެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ އަތޮޅުތަކުގެ ނަންތައް ލިޔަމުން ގޮސް ޕިރާޑް ލިޔެފައިވަނީ:

"...the twelfth Souadou, the thirteenth Addou and Poiui Molucque, which are two little ones, distinct and separate like the others, but so small that they are only counted as one. Generally Addou, being the chief, gives its name to the other."

ޕިރާޑްގެ މި ލިޔުމަށް ބަލާއިރު ހުވަދުއަތޮޅުގެ ނަމަކަށް މިއޮތީ ސޫއަދޫ އެވެ. ފަރަންސޭސި ގޮތަށް ލިޔެފައި އޮތީ ސުވަދޫ ކަމަށްވެސް ވެދާނެއެވެ. ސުވަދޫ އޮތީ އައްޑުއާއި ފުވައްމުލަކާ މުޅީން ވަކި އަތޮޅެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އާދެ، ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިދާރީ ދާއިރާތައް އޭރު ބެހިފައި އޮތް ގޮތުން 12 ވަނަ އަތޮޅުގެ ގޮތުގައެވެ. އަދި މި ލިޔުމުން ދޭހަވާ ގޮތުގައި އޭރު އިދާރީ 13 ވަނަ އަތޮޅަކީ އައްޑޫއާއި ފުވައްމުލައް އެކުވެގެން އުފެދިފައިވާ އަތޮޅެކެވެ. މަރުހޫމް މުހައްމަދު އިބްރާހީމް ލުތުފީ އިބްނު ބަތޫތާގެ ދަތުރުނާމާގެ ތަރުޖަމާގައި ލިޔުއްވާފައިވާ ގޮތަށް އެލްބަޓް ގްރޭ ވެސް ވަނީ ޕިރާޑް ދަތުރުނާމާގެ ތަރުޖަމާއާއެކު އޭނާގެ ބަޔާންތަކެއްވެސް ލިޔުއްވާފައެވެ. މިގޮތުން ދެކުނު އަތޮޅުތަކުގެ މައްޗަށް އޭނާ ލިޔުއްވާފައިވަނީ:

This remote portion of the Maldive kingdom was treated as a sub-kingdom, the exiled King Dom Manoel describing himself as "rei das ilhas de Maldiva e de tres Patanas de Cuaydu" (Letters patent in Portuguese Archive.)

އެލްބަޓް ގްރޭ ގެ މި ބަޔާނުގައި ވާ ގޮތުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބައިތަކުގެ ތެރެއިން އެކަހެރިކޮށް އޮންނަ ހުވަދޫ/ފުވައްމުލައް/އައްޑޫ "ކުޑަ ރާއްޖެ" އެއް ނުވަތަ ރާއްޖޭގެ ރަސްގެފާނުގެ ދަށުގައި އޮންނަ ވަކިރަސްކަމެއް ކަހަލަ ގޮތަކަށް ބެލެވެމުން އައި ކަމަށް ލިޔުއްވާފައި އެބައޮތެވެ. އަދި އެއަށްފަހު ގްރޭ ލިޔުއްވާފައިވާ ގޮތުން އިސްލާމްދީން ދޫކުރައްވައި ނަސާރާދީނަށް ވެންނެވި 9 ވަނަ ހަސަން ރަސްގެފާނުގެ ސިޓީފުޅެއްގައި އެމަނިއްޕުޅަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ރަށްތަކާއި ސުއައިދުއޭ ކިޔޭ 3 "ޕަޓަނާ" ގެ ރަސްގެފާނު ކަމަށް ލިޔުއްވާފައިވާ ކަމަށް ބަޔާންކުރައްވާފައި ވެއެވެ. ހަސަން ރަސްގެފާނުގެ މިދެންނެވި ސިޓީއަކީ ޕޯޗުގީޒް އަރުޝީފުގައި އޮތް ލިޔުމެއް ކަމަށްވެސް ބަޔާންކުރައްވާފައިވެއެވެ.

އެލްބަޓް ގްރޭގެ އިސްވެ މި ދެންނެވުނު ބަޔާނަށް ބަލާއިރު ދެކުނުގެ ތިން އަތޮޅު އިދާރީ ގޮތުން އެއްބައެއްގެ ގޮތުގައި ހިންގާފައިވާކަން ނުވަތަ އިދާރީ ގޮތުން އެކެއްގެ ބެއްލެވުމުގެ ދަށުން ހިންގަވާފައި ވާކަން ތާރީޚުން އެނގެން އެބައޮތެވެ. މި ގޮތުން އައްސުލްތާން ހަސަން ނޫރައްދީން 1 ގެ ރަސްކަމުގައި، އައްސުލްތާން މުހައްމަދު ޣިޔާސުއްދީނުގެ ދަރިކަލުން އަލްއަމީރު އިބްރާހީމް ފާމުލަދޭރި ކިލަގެފާނަށް ހުވަދޫ، ފުވައްމުލައް އަދި އައްޑޫގެ ވެރިކަން މަތިކުރައްވައި ރަސްކަލަކަށް އޮންނަ އިއްޒަތާއެކު ފުވައްމުލަކަށް ފޮނުއްވިކަން ތާރީޚުން އެނގެން އެބައޮތެވެ. އަދި އޭގެ މާފަހުން ދެވަނަ ބޮޑު ހަނގުރާމައިގެ ދުވަސްވަރު އައްޑުއަތޮޅު ހިތަދޫ އައްޝައިޚް ހުސައިން ރަހާއަށް މި ދެންނެވުނު ތިން އަތޮޅުގެ ވެރިކަން މަތިކުރެއްވިކަން އެނގެން އެބައޮތެވެ. ކަން މިހެން ހުރުމާއެކު ބައެއް ޒަމާންތަކުގައި ތިން އަތޮޅުގެ ތެރެއިން ބޮޑު އަތޮޅުގެ ނަމުން، ތިން އަތޮޅު ހިމެނޭ އިދާރީ ދާއިރާއަށް ނަން ކިޔާފައި އޮތުމަކީ ވަރަށްވެސް ކައިރި ކަމެކެވެ. ތިލަދުންމައްޗާއި، އިހަވަންދިއްޕޮޅާއި މާމަކުނުދޫ ހިމެނުނު އިދާރީ ދާއިރާއަށް ވެސް ތިލަދުންމައްޗޭ ކިޔާފައި އޮތް ފަދައިންނެވެ.

ސުވައިދޫ، ސޫއަދޫ، ސުވަދޫ، ސުވަދުންމަތި (ބައެއް ފަތްކޮޅުތަކުން ފެނިފައިވާ ނަމެއް) އަދި ބޭރުގެ އެކި ޗާޓުތަކުން ސުވާދިވާގެ ގޮތުގައި ހުވަދު އަތޮޅަށް އިހުގައި ނަން ކިޔާފައި ހުރިކަން ފާހަގަކުރެވެއެވެ. އަދި ބައެއް ޒަމާންތަކުގައި އައްޑޫއާއި ފުވައްމުލައްވެސް ހުވަދުއަތޮޅާ އެކީ ހިމެނިގެން އިދާރީ ދާއިރާގެ ނަމަކަށް ސުވައިދޫގެ ނަން ބޭނުންކޮށްފައިވާ ކަމަށް ދޭހަވެއެވެ. އެހެންނަމަވެސް ހުވަދުއަތޮޅަށް ވެސް އަދި މި ދެންނެވުނު އިދާރީ ދާއިރާއަށް ވެސް އިހުގައި "ސުވާދީބު" (Suvadive) ބޭނުންކޮށްފައެއް ނުވެއެވެ.

"ސުވާދީބު" (Suvadive) އުފަންވީ 1 ޖެނުއަރީ 1959 ގައި ދިވެހިރާއްޖެއިން އަމިއްލައަށް ވަކިވެގެން އައްޑުއަތޮޅުގައި ގާއިމުކުރި ޔުނައިޓެޑް ސުވާދީބު ގާއިމުކުރުމާ ހަމައިންނެވެ. ތިރީގައި މި ހިއްސާކޮށްލަނީ އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ލަންޑަނުގައި ނެރޭ ނޫހެއް ކަމަށްވާ "ދަ ޓައިމްސް" ނޫހަށް އަބްދުލްލާ އަފީފް ދީދީ ފޮނުއްވި ސިޓީގައިވާ އިބާރާތެވެ. މިސިޓީ އެނޫހުގައި ޝާއިއުކުރީ 25 މެއި 1959 ގައެވެ.

We wish to make it clear that we have set up a Government unanimously elected by the will of the people. We are a State of 18,000 people willing and able to support ourselves in spite of Male. We are now the United Suvadive Islands. Our immediate policy is betterment of our people, friendliness to all nations and particularly the British who have sincerely helped and wisely guided the Maldives whenever we dared to do so in the past.

ސިޓީ ނިންމަވާލައްވަމުން ލިޔުއްވާފައި އޮތީ:

We hope the British Govenment and people will appreciate the justice of our cause and recognize the United Suvadive Islands at once.

ABDULLAH AFIF DIDI

President, United Suvadive Islands

The Secretariat, Hitadu

United Suvadive Islands.

އާދެ އިނގިރޭސިން ސުވާޑިވް (Suvadive) އަދި ދިވެހިން ސުވާދީބު އޭ ކިޔާ ނަމެއް އުފަންވީ ހިސާބަކީ މިއީއެވެ. އޭގެ ކުރިން "ސުވާޑިވް (Suvadive) އަދި ސުވާދީބު" ބޭނުންކުރެވުނުކަން އެނގޭ ތާރީޚީ އެއްވެސް ހެތްކެއް ނެތެވެ. ތިރީގައި މި ނަކަލުކޮށްލަނީ ސުވާދީބަށް ދެ އަހަރު ފުރުމުގެ މުނާސަބަތުގައި ސުވާދީބުގެ ރައީސް އަބްދުލްލާ އަފީފު ދީދީ ދެއްވި ޚިތާބުގައި ވާ އިބާރާތްކޮޅެކެވެ. މިއީ ސުވާދީބު ސަރުކާރުގެ ނޫސް "ދަ ޓައިމްސް އޮފް އައްޑޫ" ގައި ޝާއިކޮށްފައިވާ ލިޔުމެކެވެ.

"އޭ ސުވާދީބުގެ عزةތެރި رعيةންނޭވެ! މިއަދަކީ ތިޔަ ބޭފުޅުން މިނިވަންކަމުގެ حقގައި ކުރެއްވި جهادއަށް مجيبވަންތަ މާތްﷲ كاميابދެއްވިތާ ދެއަހަރު ފުރުނު އުފައުވެރި ދުވަހެވެ."

ވީމާ ސުވާދީބަކީ އައްޑޫ، ފުވައްމުލައް، އަދި ހުވަދޫ ގުޅިގެން ދާނޭ ގޮތަށް އައްޑުއަތޮޅު ހިތަދޫގެ ތެރެއިން އުފެދިގެން އައި އިންގިލާބެއް (ނުވަތަ ބައެއް މުއައްރިޚުން ލިޔާ ގޮތުން ނަމަ ބަޣާވާތެއް) ގެ ތެރެއިން އުފެދިގެން އައި ނަމެކެވެ. ސުވާދީބަކީ ނުވަތަ ސުވާޑީވް އަކީ ވަކި އަތޮޅެއް ނޫނެވެ. ވަކި ރަށެއް ނޫނެވެ. މުޅި ބޮޑު ދެކުނެވެ.

އެޑިޓަރުގެ ނޯޓް: މުހައްމަދު ނާޖިހް އަކީ ގާނޫނީ ވަކީލެކެވެ. މިހާރު މަސައްކަތް ކުރައްވަނީ ހެރިޓޭޖް މިނިސްޓްރީގެ ރިސާޗް އެނަލިސްޓް ގެ މަގާމުގަ އެވެ. އަމިއްލަ ގޮތުން ވެސް، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތާރީޚު ދިރާސާކުރައްވައި އެ މައުލޫމާތު އެއްކުރައްވައި އެ ދާއިރާއިން ރައްޔިތުން ހޭލުންތެރިކުރުވުމަށް ހާއްސަ މަސައްކަތްތަކެއް ކުރައްވައެވެ. މީގެ އިތުރުން އޭނާއަކީ، ދިވެހި ބަހުގެ ދިރާސާތައްވެސް ކުރައްވާ، ބަހަށް ހޭލުންތެރިކުރުވުމަށް ވެސް މަސައްކަތް ކުރައްވާ ބޭފުޅެކެވެ. އޭނާއަކީ ދިވެހި ބަހުގެ އެންމެ ބޮޑު މީސްމީޑިއާ ޕްލެޓްފޯމްކަމަށްވާ ބަސް ޖަގަހައިގެ ވެސް އެއް ފައުންޑަރ މެންބަރެވެ.